Anasayfa » Türkçe » Fiil (Eylem)
fiil-eylem-sozcuk-turu
Fiil (Eylem)

Fiil (Eylem)

Varlıkların yaptıkları işleri, hareketleri veya içinde bulundukları durumları bir kipe (yani zamana veya bir dileğe) ve kişilere bağlayarak bildiren kelimelere fiil denir.

Fiillerin üç temel kuralı vardır:

  • İş, hareket, oluş bildirir.
  • Kök veya gövde halindeyken kip eklerini alabilir.
  • Kök ve gövde halindeyken mastar eklerini (-mek, -mak) alabilir.

Fiillerin en önemli özelliği harekettir. Fiiller hareketlerine göre üç çeşittir:

  1. İşve Kılış Fiilleri : Bir nesneyi olumlu olumsuz etkileyen, insanlar tarafından genellikle
    bilinçli olarak gerçekleştirilen fiillerdir. Bu fiiller< em>“kimi, neyi” sorularına cevap verir. Bu nedenle işve kılış fiilleri çatısına göre geçişli fiillerdir. Kır-, ver-, dur-…
  2. Durum Fiilleri : Fazla hareketi olmayan, belli bir süre devam eden, nesneyi etkilemeyen,
    insanlar tarafından bazen bilinçli, bazen bilinçsiz gerçekleştirilen ve sona ermeleri için başka bir fiilin başlaması gereken fiillerdir. Durum fiilleri çatı yönünden geçişsizdir. Uyu-, kalk-, yat-…
  3. Oluş Fiilleri : Bu fiillere “doğa fiilleri” de denir. Oluş fiillerinde kendi kendine olma anlamı vardır. Bu fiiller aslında gizli bir güç tarafından gerçekleştirilir. Bu fiillerin gerçekleşmesi
    irademize (isteğimize) bağlıdeğildir. Yağ-, es-, yeşer-, kızar-, acık-, gürle-…

Fiillerde Somutluk-Soyutluk

Somut Fiiller : Beş duyu organından herhangi biriyle algılanabilen fiillere denir. Kır-, oku-, yaz-…
Soyut Fiiller : Beş duyu organından herhangi biriyle algılanamayan; fakat var olan fiillere denir. Düşün-, hoşlan-…
Bazı somut fiiller, cümlede kullanılışına göre soyut olabilir:
Babam biraz odun kırdı. (Somut) /
Arkadaşımın sözleri kalbimi kırdı. (Soyut)

Bir kelimenin fiil olabilmesi için şu üç öğeyi bulundurması gerekir.

  1. Fiil tabanı
  2. Kip eki
  3. Şahıs eki

Kip Ekleri

Kip Eki : Fiillerin yapılış amacını ve zamanını bildiren eklerle almış oldukları biçimine “kip” denir. Kipler iki grupta incelenir:

  • Bildirme (Haber) Kipleri
  • Dilek (Tasarlama) Kipleri
Haber (Zaman) Kipleri Dilek Kipleri
Geçmiş
Zaman
-di -miş Gereklilik
Kip
meli, -malı
Şimdiki
Zaman
-( ) yor İstek -e , -a
Gelecek
Zaman
-ecek, -acak Şart -se, -sa
Geniş
Zaman
-( ) r Emir Eki yoktur.

Haber Kipleri

İşin, oluşun, hareketin gerçekleşme zamanını; işin yapıldığını, yapılacağını veya yapılmakta olduğunu haber verirler. Haber verdikleri zamanın adıyla anılırlar.

Geçmiş Zaman Kipi
  • Görünen (-di’li) Geçmiş Zaman : Geçmişte yaşadığımız veya gördüğümüz fiilleri anlatmak için
    kullanılır. Fiil tabanına -di eki getirilerek yapılır. Bu yüzden di’li geçmiş zaman kipi de denir.
    Fiil Tabanı (+) -dı,-di,-du,-dü, -tı,-ti,-tu,-tü (+) şahıs eki
    Örnek : Sev di m ,Yaz dı n Oku du
  • Duyulan (-miş’li) Geçmiş Zaman Kipi : Fiilin, önceden gerçekleştiğini bildirir. Ancak söyleyen fiilin yapıldığını görmemiş, başkasından duymuştur. Fiil tabanına -miş eki getirilerek yapılır.
    Fiil Tabanı (+)-mış, -miş, -muş, -müş (+) Şahıs Eki
    Örnek : Sev mişim ,Kazan mışsın ,Kork muş—-
Şimdiki Zaman Kipi:

Fiilin şu an gerçekleşmekte olduğunu bildirir. Fiil tabanına -( ) yor eki getirilir. Örnek : Sev (i) yor um

– ( ) yor eki kendinden önceki geniş sesliyi (a, e) daraltır. Örnek : Gör me yor um —-Görmüyorum.
Şimdiki zaman anlamı-mekte, -makta ekiyle de sağlanabilir. Örnek : Ders çalışıyorum / Ders çalışmaktayım.
Gelecek Zaman Kipi :

Fiilin daha sonra gerçekleşeceğini bildirir. Fiil tabanına -ecek, -acak getirilerek yapılır.
Fiil Tabanı (+) -ecek/-acak (+) şahıs eki
Örnek : Sev eceğ im , Anla y acak sın ,Bekle y ecek …..

Geniş Zaman Kipi :

Fiilin her zaman yapıldığını veya yapılabileceğini bildirir. Fiil tabanına -( )r eki
getirilerek yapılır. Fiil tabanı + [-( ) r ]+ şahıs eki Örnek : (Sev-e-r-im)

Geni şzamanın olumsuzu yapılırken -( ) r kullanılmaz. Yerine -me, -ma, -mez, -maz kullanılır. Örnek : (Severim…Sevmem, Anlarız….anlamayız,

Dilek Kipleri

  • Gereklilik Kipi : Eylemin mutlaka gerçekleşmesi gerektiğini bildirir. Fiil tabanına -meli, -malı ekleri getirilerek yapılır. (Sev-meli-y-iz)
  • Dilek-Şart Kipi : İşin, oluşun, hareketin gerçekleşmesi ,başka bir eylemin olması şartına bağlı olduğu durumlarda fiil tabanına -se, -sa ekleri getirilerek yapılır.Hem dilek hem de şart anlamı görülebilir.
    Çalışırsan kazanırsın.(Şart) / Şimdi Konya’da olabilsem. (Dilek)
  • İstek Kipi : Eylemin yapılması veya yapılmaması istendiği durumlarda kullanılır. Genellikle birinci
    tekil ve birinci çoğul şahıslarda kullanılır. Fiil tabanına -e, -a ekleri getirilerek yapılır. Sev-e-lim, çalış-a-yım…
  • Emir Kipi : Eylemin yapılmasını veya yapılmamasını başkasından isteme durumunda kullanılır.
Emir kipinin eki yoktur. Buna göre kök halindeki bütün fiiller, emir kipindedir. Üçüncü tekil ve çoğul kişilere göre, emir kipinde çekimlenmiş fiillere -sin eki getirilir. Örnek : (Gel-, dur-, otur-, /gelsin,dursun, otursun/gelsinler, dursunlar, otursunlar)
Dilek kiplerini şöyle formüle edebiliriz : Melisa’ya emir yok. (meli) (sa) y (a) , emir eki yok.

Şahıs Ekleri

Fiilin bildirdiği iş mutlaka canlı veya cansız bir varlık (özne) tarafından yapılır. İşte bu varlığa fiilin kişisi denir. Türkçe’de üç tanesi tekil, üç tanesi çoğul olmak üzere altı tane şahıs vardır.
Ben….(Kendisi söz söyleyen)
Sen….(Kendisine söz söylenilen)
O……(Kendisinden bahsedilen)

Fiilin bildirdiği şahısları aldıkları eklerden tanırız. Sevdi-m…(Ben), Sevmiş-sin …(Sen)

Fiillerin Olumsuzluk Şekli

Fiil tabanı (+) Olumsuzluk Eki (-me,-ma, -mez, -maz) (+) Kip +Şahıs Eki
Örnek : Sev me di m , Gel me — y in

Geniş zamanın olumsuzu 1. şahıslarda -me, -ma diğerlerinde ise -mez, -maz ile yapılır. Ve “- ( ) r kip ekinin yerini alır. Örnek : Sev (e) r im —-Sev (me) m / Bil (i) r sin….Bil (mez) sin
Şimdiki zamanın olumsuzu yapılırken “ ( ) yor” eki -me, -ma olumsuzluk ekini daraltarak -mı, -mi, -mu, -mü haline sokar. Örnek : İste mi yor um, Görüşmü yor uz

Fiillerin Soru Şekli

Fiillerde soru anlamı“-mı, -mi, -mu, -mü” soru ekiyle sağlanır. Soru eki daima kelimeden ayrı yazılır. Şahıs ekleriyle ise bitişik yazılır.
Örnek : Soruları çözdünüz mü? , Beni seviyor musun?

Zamanlarına Göre Fiiller

Fiiller, zamanlarına göre iki ana grupta incelenir:

  • Basit Zamanlı Fiiller
  • Bileşik Zamanlı Fiiller

Basit Zamanlı Fiiller

Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirilmesiyle oluşur. Basit zamanlı fiillerde, kip ekinden sonra kişi ekleri getirilir. Türkçe’de basit zamanlı fiillerin tekil ve çoğul kişilere göre çekimlenişi tabloda gösterilmiştir.

Bileşik Zamanlı Fiiller

Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirildikten sonra idi (-dı,-di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü), -imiş(-mış, -miş, -muş, -müş), ise (-sa, -se) ek-fiilleri getirilerek oluşur. Bazı kaynaklarda birleşik zamanlı fiiller, “iki kip eki almış” fiil olarak da tanımlanır. Birleşik zamanlı fiiller üçe ayrılır:

  1. Hikaye (öyküleme) birleşik zaman : Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirildikten sonra “idi” (-dı, -di, …) getirilerek oluşturulur. Gel-i-r-di, gel-i-yor-du-m…
  2. Rivayet birleşik zaman : Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirildikten sonra “imiş” (-mış,-muş…) getirilerek oluşturulur. Gel-i-r-miş, gel-miş-miş…
  3. Şart (Koşul) Birleşik Zaman : Fiil kök veya gövdelerine herhangi bir kip eki getirildikten sonra “ise” (-se, -sa) getirilerek oluşturulur: Gel-i-r-se, gel-miş-se-m…

Fiil Tabanı+ Kip Eki (Haber – Dilek) + Ek Fiil (Hikaye –idi, Rivayet –imiş, Şart –ise) + Kişi (Şahıs) Eki

  • Sev + miş+ ti + m (miş’li geçmiş zamanın hikayesi)
  • Bil + (i)yor + sa + lar (Şimdiki zamanın şartı)
  • Gel + ecek + miş+ ler (Gelecek zamanın rivayeti)
  • Çalış+ malı+ ymış+ sın (Gerekliliğin rivayeti)
  • Al + sa + ydı+ m (Şartın hikayesi)

Yapılarına Göre Fiiller

Türkçe’de fiiller yapı bakımından üçe ayrılır :

  1. Basit fiil
  2. Türemiş fiil
  3. Birleşik fiil

Basit Fiiller

Herhangi bir yapım eki almamış, başka bir kelimeyle de birleşmemiş kök durumundaki fiillerdir. Kök, fiilin bölünemeyen en küçük anlamlı parçasıdır. Örnek : Sev-, ağla-, kaç-, sor-

Çekimli bir fiilin kip, kişi ve olumsuzluk ekleri atıldıktan sonra geriye kalan iş, oluş, hareket bildiren kısmı yapım eki almamış, yani başka bir kelimeden türememiş veya başka bir kelimeyle de birleşmemiş fiil basit yapılıdır.
Okuyacakmışsın ….Oku-y-acak-mış-sın (Kök-yardımcıses-gelecek zam.eki-rivayet eki-2.tekil şahıs eki.)

Türemiş Yapılı Fiiller

Fiil ya da isim köklerine yapım eki getirilerek türetilen fiillerdir. Örnek : Göz-le- , gör-üş ,yaş-a- ,giy-in

Yansıma olan kelimelerle de fiil türetilebilir. ( Çat-la-, fısıl-da-, hav-la-)

Birleşik Yapılı Fiilller

İki ya da daha fazla kelimenin bir araya gelerek oluşturdukları fiillerdir. Üç yolla yapılır:

  1. Yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller :
    İsim et –
    ol –
    eyle –
    kıl –
    Ol- yardımcı fiili tek başına da fiil olarak kullanılabilir. Örnek : Ben hep sizin yanınızda olacağım.
  2. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller ( Deyim Halindeki Birleşik Fiiller) : Kelimelerin gerçek anlamlarından sıyrılmasıyla yani mecaz anlamda kullanılmasıyla oluşan birleşik fiillerdir. -mek. -mak mastar ekinin alabilen deyimler bu gruba girer. Veya ; isim soylu kelime ya da kelimelerle bir fiilin bir araya gelmesiyle oluşur.
    Örnek : Memleketim gözümde tütüyor! , Başka nereye başvurdunuz?
  3. Kurallı Birleşik Fiiller : En az iki kelimenin belli bir kurala göre birleşmesiyle oluşan birleşik fiillerdir. Dilimizde çok değişik kurallı birleşik fiil vardır. Bunların en yaygın olarak kullanılanları dört çeşittir.
    • Tezlik Fiili : Fiil kök ve gövdelerine -ı, -i, -u, -ü ekleri getirilir. Ortaya çıkan kelime “vermek” fiiliyle birleştirilir. Tezlik fiilleri daima bitişik yazılır. Geliver-, yapıver-, okuyuver-, seçiver…Tezlik fiillerinde genellikle “çabukluk, beklenmezlik, kolaylık, önem vermeme” anlamları görülür.
    • Yeterlik Fiili : Fiil kök veya gövdelerine -a, -e ekleri getirilir. Ortaya çıkan kelime “bilmek” fiiliyle birleştirilir. Bu fiillerde bir işin yapılmasına gücün yetmesi, işi başarma anlamları vardır. Daima bitişik yazılır. Yapabil-, gezebil-, okuyabil-…Yeterlilik fiilinin olumsuzu üç şekilde yapılır: Alabilirim… (Alamam) (Almayabilirim) (Alamayabilirim)
      Yukarıdaki üç olumsuz yeterlilik fiilinin aralarında anlam farkı vardır. Birincide kesinlik, ikincide kişinin kendisine bağlı olumsuzluk, üçüncüde ise kişinin elinde olmayan nedenlerden doğan olumsuzluk söz konusudur.
    • Sürerlik Fiili : İki şekilde yapılır.
      • Fiil kök veya gövdelerine -a, -e ekleri getirilir. Ortaya çıkan kelime “durmak, kalmak, gelmek” fiilleriyle birleştirilir. Bu tür sürerlilik fiilleri daima bitişik yazılır. Uyuyakal-, gidedur-, süregel-…
      • Fiil kök veya gövdelerine -ıp, -ip, -up, -üp ekleri getirilir. Bu kelimelerden sonra “durmak, kalmak, gelmek” fiilleri kullanılır. Bu tür sürerlilik fiilleri ayrı yazılır. Konuşup dur-, gidip  dur-, donup kal-, sürüp gel-..

      Bu fiillerde, işin belli bir süre devam ettiği anlamı vardır. Sürerlilik fiillerinin olumsuzu yoktur.

    • Yaklaşma Fiili : Fiil kök veya gövdelerine –a, -e ekleri getirilir. Ortaya çıkan kelime, “yazmak” fiiliyle birleştirilir. Yaklaşma fiilleri bitişik yazılır. Düşeyaz-, öleyaz-…
      Bu fiillerde “olmadı ama az daha olacaktı, az kalsın oluyordu” anlamları vardır. Yaklaşma fiillerinin anlamı olumsuzdur. Bu nedenle yaklaşma fiilleri ayrıca olumsuz yapılamaz. Yani bu fiillerin görünümü olumlu, anlamı olumsuzdur.

Fiiller konusu ile ilgili hazırladığımız tarama testlerini aşağıdaki bağlantılara tıklayarak çözebilirsiniz. Başarılar dileriz.

5/5 (1)

Değerlendirme

Paylaşmak Güzeldir :)
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Hakkında Kpss Özetleri

Herşey Kpss’ye hazırlanırken neden bu çalışmalarımı kalıcı hale getirip başkalarının da faydalanmasını sağlamıyorum diye düşünmemle başladı. Ondan sonra tutabilene aşk olsun. Yazdıkça yazdım. İlerleyen zamanlarda sizlere daha geniş bir içerik sunmaya çalışacağım.Umarım faydalı olur. Hepinize çalışmalarınızda başarılar.

Yorumsuz Geçme :)

İlk Yorum Hakkı Senin!

Bildir
avatar
wpDiscuz
x

Buna da çalış mutlaka..

fiil-catisi-kpss-konu-anlatimi

Fiil Çatısı

Bir cümlede , fiilin nesne alıp alamamasına veya öznenin , fiilde bahsedilen işle ilgili olarak gösterdiği özelliğe fiil çatısı denir. Paylaşmak Güzeldir :)