Anasayfa » Tarih » Yumuşama (Detant) Dönemi – 1
yumusama-detant-donemi-1-featured-image
Yumuşama (Detant) Dönemi - 1

Yumuşama (Detant) Dönemi – 1

Yumuşama, farklı ekonomik ve toplumsal sistemlere sahip ülkeler ya da ülke grupları arasında barış içinde, bir arada yaşamayı amaçlayan, uzun süreli ve kapsamlı bir işbirliğini amaçlayan, gerginliğin aşamalı olarak azaltılmasını öngören politikadır. Bu tabir ilk kez soğuk savaş döneminde kullanılmıştır. Yumuşama, doğu-batı ilişkilerinde çatışma ve gerginliğin azaldığı tarihsel bir süreçtir. Globalleşen dünyada, uluslararasında çıkabilecek çatışmaların ve anlaşmazlıkların ciddi boyutlara ulaşmaması için, devletlerin daha tedbirli ve belli kurallara göre hareket etmeleridir.

Bu dönem, Doğu ve Batı blokları arasında sürdürülen silahlanma yarışını durdurma, bazı silahlarda sınırlandırmaya gitme dönemidir. Yani anlaşma ve işbirliği aşamalarından oluşan bir süreçtir.

Yumuşamanın Mimarları:

1953 yılında SSCB lideri Stalin’in ölümünden sonra Sovyet Rusya, Batılılar karşısında daha yumuşak ve uzlaşmacı bir politika izlemeye başlamıştır. Rusya’da Komünist partinin başına geçen Kruşçev, ilk kez kapitalist sistem ile komünist sistem arasında birliktelik anlayışından söz etti. Bu durum uluslararası gerilimin azalması, iki dünya arasındaki buzların erimesi ve barışçıl birlikteliği başlatmıştır.

Kruşçev’in, 1959 yılında ABD’yi ziyaret etmesi, daha sonra 1961 yılında ABD Başkanı Kennedy ile Viyana’da buluşması barışçıl birlikteliği ve yumuşama politikasını olumlu yönde etkilemiştir. Bu iki başkanın bir araya gelmesinden sonra, ABD Başkanı Nixon’ın 1972’de Çin’in Başkenti Pekin’i ziyaret etmesi de yumuşamada etkin rol oynamıştır. Bu ziyaret ABD ile Çin arasındaki ilişkileri normalleştirirken askeri işbirliğinin yaşanmasına da yol açmıştır.

Küba Buhranı (1962)

Küba Buhranı (1962)

1959’da Küba’da, bir darbe sonucu ABD yanlısı diktatör Batista’yı devirerek yönetimi ele geçiren Fidel Castro, komünizme dayalı bir yönetim kurmak için SSCB yanlısı bir politika izlemeye başlamıştır. Castro, muhtemel bir ABD müdahalesine karşı SSCB ile ilişkilerini sıkılaştırmıştır. Bu gelişmenin ardından Küba’ya, Sovyet füzelerinin yerleştirilmesini kabul etmiştir. Bu füzeler doğrudan ABD topraklarını tehdit etmiştir. ABD, U–2 casus uçaklarını kullanarak Küba’ya, SSCB’nin, füze yerleştirdiğini belirlemiştir.

Bunun üzerine ABD’nin, Küba siyaseti sertleşmeye başlamış, bütün bu gelişmeler Küba bunalımını ortaya çıkartmıştır.

Kıyılarına 90 mil uzaktaki bir adada komünizm rejiminin yerleşmesini tehlikeli bulan ABD, Başkan Kennedy’nin talimatıyla Küba’ya karşı 1961’de Domuzlar Körfezi çıkartmasını yapmış, Küba havaalanlarını bombalamıştır. Küba krizi, ABD ve SSCB’yi nükleer bir savaşa doğru sürüklemeye başlamıştır.

ABD, ülkesinin büyük kısmını vurabilecek nükleer başlıklı füzeleri SSCB’den kaldırmasını istemiştir. ABD Başkanı, Küba’daki füzelerin kaldırılması için her yola başvuracağını belirtince, SSCB Başkanı Kruşçev, daha fazla gerilim yaratmamak için geri adım atmıştır. Kruşçev, yaptığı açıklamada, ABD’nin, Türkiye’deki Jüpiter füzelerini sökmesi karşılığında, SSCB’nin de Küba’daki füzeleri sökeceğini belirtmiştir. Karşılıklı füze sökümünün kabulü ile Küba buhranı atlatılmış oldu.

Bu kriz ABD ve SSCB’yi nükleer savaş tehdidine son verme konusunda uzlaşma çalışmalarına yöneltmiştir. Böylece Washington ve Moskova 1963’te kırmızı telefonla birbirine doğrudan bağlandı. Nükleer silah kullanımında misilleme anlayışından uzaklaşıldı. Nükleer silahlar konusunda yasaklar içeren antlaşmalar yapıldı. Ancak kendilerinde atom bombası olan Fransa ve Çin bu duruma tepki gösterdi.

Silahsızlanma Çabaları

Silahsızlanma Çabaları

1960’lardan itibaren silahsızlanma konusunda atılan adımlar Yumuşama (Detant) havasının oluşumunda önemli gelişmeler sağlamış ancak ortaya çıkan sonuç gösterilen çabalarla aynı doğrultuda olmamıştır. Günümüzde bile, silahlanma için yapılan harcamalar azalmamış, hatta her yıl devamlı bir artış göstermiştir.

Sovyet Rusya’nın, Batının teknolojisinden geri kaldığını anlaması doğu- batı münasebetlerinde bir yumuşamanın belirmesine neden olmuştur.

1961’de ABD adına Kennedy ile SSCB adına Kruşçev’in bir araya gelmesi Yumuşama da önemli bir adım olmuştur 1963’te atmosferde, uzayda ve deniz altında nükleer denemeleri yasaklayan Moskova Antlaşması imzalanmıştır.

Nükleer Silahları Sınırlandırma Antlaşmaları (1963-1970)

Nükleer Silahları Sınırlandırma Antlaşmaları (1963-1970)

Ağustos 1963’te ABD, SSCB, İngiltere arasında imzalandı. Dünyada birçok devlet bu antlaşmayı olumlu karşılarken, nükleer çalışmalarını sürdüren Çin ve Fransa bu 3 devletin nükleer tekelini sürdürmek istediklerini, bu duruma karşı olduklarını belirterek antlaşmayı kabul etmediler. Bu antlaşma nükleer tehdidi kaldırmak veya azaltmaktan çok, bloklar arasındaki gerginliğin yumuşamasına katkı sağlamıştır.
Nükleer silahların ve diğer kitlesel yok etme araçlarının okyanus tabanına yerleştirilmesinin yasaklanması Antlaşması (1970). Bu Antlaşma ABD ve SSCB arasında imzalanıp BM kurulunca da kabul edilmiştir.
  1. SALT–1 (Anti balistik silahların üretiminin sınırlandırılması): 1969 yılında SSCB ile ABD arasında Stratejik Silahların Sınırlandırılması Görüşmeleri-1 (SALT 1) başladı.1972 Mayıs ayında ise ABD Başkanı Nixon ile SSCB Başkanı Brejnev arasında Salt 1 Antlaşması yapıldı. Bu antlaşma ile sahip olacakları silahlara nicelik ve nitelik bakımından sınırlama (nükleer başlıklı stratejik silahlara sınırlama) getirdiler.
  2. SALT 2: Salt–2 görüşmeleri 21 Kasım 1972’de Cenevre’de başlamıştır. ABD, Salt–1 antlaşmasında yer alan denizaltıların ve füzelerin sınırlandırılması maddesini, SSCB ile eşit şartlarda olması karşılığında kabul edeceğini belirtmiştir. Bunun üzerine Salt–2 antlaşmasında ABD ile SSCB arasında eşitlik olması ilkesi kabul edilmiştir. Salt–2 antlaşması, 18 Haziran 1979’da Viyana’da ABD Başkanı Jimmy Carter ile SSCB adına Brejnev arasında imzalandı. Ancak SSCB’nin 1979’da Afganistan’ı işgal etmesi ABD’nin, Salt–2 Antlaşmasını uygulamaktan vazgeçmesine neden oldu. Bu durum ABD kamuoyunda Detant ve silahsızlanma konularında SSCB’nin samimi olmadığını, kendi yayılmaları için müsait bir ortam yaratma amacında oldukları yorumları yapılmasına neden oldu. Böylece 7 yıl sürmesine rağmen Salt–2 görüşmelerinden bir sonuç alınamamış oldu.
  3. Pekin Ziyareti: Çin’in dış politikası, hem SSCB hem de ABD emperyalizmine karşı çıkma ve 3. Dünya ülkeleriyle iş birliği yapmak esasına dayanıyordu. Ancak 1971’de ABD adına Ulusal Güvenlik Danışmanı Henry Kissinger’in Çin’e yaptığı tarihi ziyaret ve Başkan Nixon’un 1972’de Pekin ziyaretiyle iki ülke arasındaki ilişkiler normalleşmeye başlamış, iki ülke birbirine yakınlaşmıştır. Aslında SSCB tehdidi karşısında ABD, güvenlik stratejisi kurmak amacıyla Çin’e yaklaşmıştır. Çin de, iki süper güçten birini seçmek zorunda kalmıştır.

Helsinki Nihai Senedi

Helsinki Nihai Senedi

Yumuşama döneminin Avrupa’da yaşanan en önemli gelişmesidir. Bu senet; bloklar arasında barış ve işbirliğini sağlayan bir bildiridir.

II. Dünya Savaşından sonra değişen kuvvet dengelerini yansıtabilecek bir anlaşmanın yapılmamış olması Avrupa’daki siyasi istikrarsızlığın nedenlerinden biriydi.

Bu durumda Batı Bloğu Avrupa güvenliği konusunda görüşmeyi kabul etmiş, Finlandiya’nın Helsinki kentinde “Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı” (AGİK) toplanmıştır. Avrupa’nın güvenliği konusundaki bu görüşmeler, 22 aylık bir çalışmadan sonra 1 Ağustos 1975’te Helsinki Nihai Senedi’nin imzalanmasıyla sonuçlanmıştır. Böylece 35 imzacı devlet arasındaki ilişkilere rehberlik edecek ilkeler belirlenmiştir.

Bu senet, II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa’da oluşan sınır ihlallerinin kabul edilmezliğini, devletlerin toprak bütünlüğünün korunması ve iç işlerine karışılmaması gerektiğini, anlaşmazlıkların barışçıl yollarla çözülmesi gerektiğini ilke olarak kabul etmiştir.

Böylece genel olarak; Avrupa güvenliği, çevre, teknoloji, bilim, ekonomi, insan haklarına ve temel özgürlüklere saygı, devletlerarası işbirliği yapma ve diğer alanlarda işbirliğini amaçlamıştır. Bu senette ayrıca, Avrupa’nın herhangi bir dış saldırıya karşı ne gibi önlemler alması gerektiği de vurgulanmıştır.

Bu senet Avrupa’da gerginlikleri önleyici bir hava yaratmıştır.

1975 yılında Finlandiya’nın Başkenti Helsinki’de toplanan bu zirve 1815 Viyana Kongresinden sonra Avrupa’da yapılan en geniş ve en kapsamlı toplantıdır. Bu senet, Yumuşama politikasının yerleşmesi ve gelişmesinde önemli bir yere sahiptir.

U-2 Hadisesi

U-2 Hadisesi

ABD, SSCB’nin askeri faaliyetlerini yakından takip etmek ve gözlemlemek için U–2 uçaklarını kullanmıştır. Ancak U–2 uçaklarından biri 1960 Mayısında yine istihbarat elde etmek için Türkiye üzerinden Sovyet topraklarına doğru ilerlerken motorlarındaki arıza nedeniyle Sovyet sınırında radara yakalandı ve düşürüldü. SSCB’de bu uçakların casus uçağı olduğunu tüm dünya kamuoyuna duyurdu.

Yumuşama Dönemimde Asya'daki Gelişmeler

Yumuşama Dönemimde Asya'daki Gelişmeler

Vietnam Savaşı (1965–1973)

Yumuşama Döneminde önemli gelişmeler olmasına rağmen yine de devletler arasında sıcak çatışmalar önlenememiştir. ABD ve SSCB bir kez daha bu olayda karşı karşıya gelmişlerdir.

Vietnam Savaşı bir süper güç olan ABD’nin 17 milyon nüfusa sahip bir ülkede nasıl bataklığa saplandığının hikâyesidir. Amerika, Kuzey Vietnam’ı Asya’daki büyük komünist bloğun ileri bir karakolu olarak görüyordu. Ayrıca, ABD, Kuzey Vietnam’ın, ABD yanlısı Güney Vietnam’da komünizmi yaymaya çalıştığını ileri sürüyordu. Bu amaçla ABD, Güney Vietnam’a askeri ve ekonomik destek verdi.

Yani Vietnam Savaşı sırasında ABD ve SSCB arasındaki çatışmalar dolaylı yollardan gerçekleşti. Bu arada SSCB’nin güdümünde olan Kuzey Kore, Güney Vietnam’ı sınırlarına katmak için askeri birlikleriyle saldırıya geçti. Amerikan birliklerine karşı gerilla taktiği uygulayarak başarılı oldu.

Savaş sırasında Amerika’nın kullandığı Napalm bombaları yüzünden Vietnam’da binlerce insan öldü. Böylece ABD’ye, dünyanın birçok bölgesinden tepkiler ve protestolar yağdı. ABD, kendi ülkesinde bile insanlar tarafından kampanyalara ve protestolara maruz kaldı.

ABD’nin, 55 bine yakın askerini bu savaşta kaybetmesi, büyük maddi yüke ve can kaybına uğraması ABD’de çalkantılara, kamuoyunun, yönetime yoğun tepki göstermesine neden oldu. Çünkü bu savaş ABD kamuoyu için nedeni anlaşılamayan anlamsız ve amaçsız bir savaş haline gelmişti. Vietnam Savaşı, ABD için tam bir başarısızlık oldu. ABD Kongresi de Başkan Johnson’un yanlış değerlendirmeleri ile kendilerini yanılttığını belirtti. Böylece Başkan Johnson yerine seçilen Nixon ABD askerlerini Vietnam’dan çekme kararı almıştı

Keşmir Sorunu

Keşmir, Pakistan’ın kuzeyinde yer alan bereketli topraklara sahip bir bölgedir. Bölgenin çoğu Müslüman olduğu için, Pakistan bölgeyi kendi topraklarına katmak istiyordu. Böylece, bu bölge Pakistan ile Hindistan arasında anlaşmazlığa neden oldu. 1947’de Pakistan ve Hindistan, İngiltere’den ayrılıp bağımsızlıklarını ilan edince Keşmir halkı Pakistan yanlısı olmasına rağmen, Keşmir yöneticisi ülkeyi para karşılığında Hindistan’a satıp İngiltere’ye kaçmış böylece Keşmir sorunu patlak vermiştir.

1947’de önce Hindistan, Keşmir’i ilhak etmiş bu durum iki ülke arasında savaşlara neden olmuştur. Daha sonra da Pakistan ordusunun Keşmir’in bir kısmını almasıyla Keşmir 2’ye ayrılmıştır. Bu savaşlarda çok fazla kan dökülmüş ve askeri çözümün olmadığı anlaşılmıştır. Bu sorun nedeniyle Pakistan ve Hindistan 3 kez savaşmışlardır. 1965’te BM Güvenlik Konseyi kararı ile ateşkes yapılmıştır. Ateşkese rağmen Hindistan-Pakistan gerginliği sürmüştür. Çünkü her iki tarafta hala önemli toprakları ellerinde bulundurmaya devam etmişlerdir.

1966 ise, SSCB’nin araya girmesiyle Pakistan ve Hindistan devlet başkanları arasında “Taşkent Deklarasyonu” imzalanmıştır. Buna göre iki tarafta eski sınırlarına geri çekilecek ve birbirlerinin iç işlerine karışmayacaklardı.

BM Güvenlik Konseyi 1948–49 ve 57’de aldığı kararlarla Keşmirlilere kendi geleceklerini tayin etme hakkı vermiştir. Ancak Hindistan buna karşı çıktığı için sorun çözülememektedir. Bu nedenle Keşmir sorunu çözümlenememiş bir şekilde günümüze kadar gelmiştir.

SSCB’nin Afganistan’ı İşgali

1921 yılı başlarında SSCB’nin, Orta Asya’ya yayılma politikası sonucunda çok sayıda Türk’ün Afganistan’a sığınması, SSCB ile Afganistan arasındaki ilişkilerin bozulmasına yol açmıştı. Burada Rusya’nın asıl amacı; Afganistan’ı ele geçirerek Basra Körfezine, dolayısıyla Ortadoğu petrollerine ve Hint Okyanusuna ulaşmaktı.

1973 yılına kadar Krallıkla yönetilen Afganistan’da eski rejim yıkılarak Cumhuriyet ilan edildi. Bu tarihten sonra Afgan yönetimi, SSCB’ye yaklaşan bir tutum sergiledi ve ülke iç karışıklıklara sürüklendi. 1978’de komünistler bir hükümet darbesi gerçekleştirdi ve Afganistan Demokratik Cumhuriyeti kuruldu. Yeni yönetim Marksistlerle yakın ilişkiler kurdu ve aynı yıl SSCB ile Afganistan arasında “Dostluk, iyi komşuluk ve işbirliği Antlaşması” imzalandı.

Bu gelişmeler üzerine ülkedeki Sovyet yanlısı iktidara karşı, ulusal direniş hareketi başladı. Bu iç savaş sırasında mevcut yönetim, SSCB’den yardım istedi. Bunun üzerine Afganistan’a kısa sürede çok sayıda Sovyet uzman ve askeri geldi. Sovyetler, 27 Aralık 1979’da Afganistan’ı fiilen işgal etti. Bu işgal hareketleri Batılı devletlerce tepkiyle karşılandı. Afgan direnişçileri, ABD’den de destek alarak gerilla savaşı ile milli direnişe başladılar. Böylece Afganistan ne zaman sona ereceği tahmin edilemeyen bir iç kargaşa ortamına girmiş oldu.

Afganistan’daki bu çatışmalara son vermek için 14 Nisan 1988’de Cenevre Antlaşması imzalandı. Bunun üzerine SSCB, 1989’da Afganistan’dan çekilmeye başladı. Bu çekilmeden sonra Afganistan’da yine iktidar mücadelesi yaşandı. Nitekim 1997’de aşırı dinci Taliban örgütünün ülkeyi sarsan olayları tüm dünyayı, özellikle de SSCB’yi yakından etkiledi.

Spor – Siyaset İlişkisi

SSCB’nin, 1979’da Afganistan’ı işgali sonrası ABD öncülüğündeki (Türkiye’de dâhil) 62 ülke, 1980 Moskova Olimpiyatlarını boykot etmiştir. Bu gelişmeler üzerine 1984’te Los Angeles Olimpiyatlarını da güvenlikleri gerekçesiyle (Romanya hariç) SSCB ile Doğu Bloğu ülkeleri boykot etmiştir.

2008 Pekin Olimpiyatları öncesinde Uygur ve Tayvanlıların, Çin’e karşı yaptığı gösterileri, Çin’in sert bir şekilde bastırması Olimpiyatlara gölge düşürmüştür.

Yumuşama Dönemi'nde Ortadoğu'daki Diğer Gelişmeler

Yumuşama Dönemi'nde Ortadoğu'daki Diğer Gelişmeler

II. Dünya Savaşından sonra Ortadoğu’daki gelişmeleri etkileyen en önemli faktör İsrail Devleti’nin kurulmasıdır. 1945’de Arap devletleri, “Arap Birliği”ni kurarak örgütlenmişler, ancak 1948’de İsrail Devleti’nin kurulmasıyla bu işgalci devletle mücadeleye başlamışlardır. Bunun sonucunda 1948, 1956, 1967, 1973 Arap-İsrail Savaşları yapılmıştır. Artık, İsrail sorunu ve bu sorunun çözümü Arap devletlerinin başlıca amacı olmuştur.

1952’de Mısır’da bir darbe ile Krallığı yıkan Cemal Abdül Nasır, Araplar arasında dayanışmayı güçlendirmek amacıyla “Büyük Arap Devleti” düşüncesini yeniden ortaya atmıştır. Nasır, 1956’da Süveyş kanalını devletleştirerek, Batılı devletlerle aralarındaki köprüleri tamamen yıktı. Bunun üzerine İngiltere ve Fransa aynı yıl İsrail Devleti’ni, Mısır’a saldırttılar.

Camp David Antlaşması (1978)

1970’li yıllarda Mısır’ın ekonomik sıkıntılar içinde olması ve İsrail’in işgal ettiği topraklardan çekilmesini sağlamak istemesinden dolayı Mısır, ABD ile yakınlaşmaya başladı. Çünkü İsrail savaşları, Mısır’ın ekonomisini bozmuştu. 1977’de Mısır ile İsrail arasındaki hava iyice yumuşadı. Mısır, kalıcı bir barış istediğini ve bu barışın da İsrail’in işgal ettiği topraklardan çekilmesi ile mümkün olacağını bildirdi. Bu diyalogu Arap ülkeleri tepkiyle karşıladı.

Bu antlaşma 1978’de, Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat ile İsrail Başbakanı Begin arasında ABD öncülüğünde (tanık olarak) ABD Başkanı’nın Camp David’deki ikametgâhında imzalanan antlaşmadır. Antlaşmaya, Yahudi sempatizanı ABD Dış İşleri Bakanı Henry Kissinger aracılık yapmıştır.

Antlaşmaya göre İsrail, 1967 Arap-İsrail Savaşında işgal ettiği Sina yarımadasından çekilecek, Gazze şeridinde Filistinlilere özerklik verilecekti. Mısır ise, buna karşılık İsrail’i resmen tanıyacak, İsrail ile diplomatik ilişkiler başlatacaktı. Yani İsrail ile Mısır arsındaki barışın esasları çizilmekteydi. Onaylanan bu antlaşma ile 1948’den bu yana süregelen Arap-İsrail savaşları bir süreliğine sona ermiştir.

Bu antlaşmanın imzalandığı açıklandıktan sonra diğer Arap ülkeleri Enver Sedat’a büyük tepki göstermiş ve Kahire’de bulunan elçilerini geri çekmişlerdir. Üstelik Mısır, Arap Birliğinden de atılmıştır.

Camp David Antlaşması, FKÖ ile Arap dünyasının tamamında büyük bir tepkiye yol açmış ve Mısır’a karşı büyük bir siyasal ve ekonomik boykota girişilmiştir.

Bu gelişmelerden sonra Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat, ülkesindeki radikal İslamcıların tepkisi sonucu öldürülmüş ve yerine 1981’de Hüsnü Mübarek geçmiştir.

İslam Konferansı Teşkilatı (1969)

İsrail’in işgalindeki Kudüs’te, Avusturyalı bir Yahudi’nin 21 Ağustos 1969’da Mescidi Aksa’yı kundaklamayı denemesinden sonra 25 Eylül 1969’da İslam Ülkeleri Başkanları tarafından kurulan bir teşkilattır. Bu teşkilata, Türkiye’nin de içinde olduğu 57 ülke üyedir.

İslam Konferansı Teşkilatı, bugün İslam âleminin tek çatı altında toplandığı tek kuruluş sıfatına sahiptir. Bu teşkilat İslam ülkeleri arasında yakınlığı ve iş birliğini arttırmak, Müslümanlarca kutsal kabul edilen yerlerin güvenliğini sağlamak, İslami dayanışmayı oluşturmak gibi amaçlarla kurulmuştur.

İslam Konferansı Teşkilatı’nın Genel Sekreterliğini 2005 yılından itibaren Ekmelettin İhsanoğlu yapmaktadır. Aynı zamanda Tarihçi olan İhsanoğlu, bu teşkilatın ilk Türk Genel Sekreteridir.

1973 Petrol Krizi ve OPEC’in Kuruluşu

Krizin sebebi; Arap ülkelerinin, petrolü Batı dünyasına karşı siyasi koz olarak kullanmak istemeleridir (1970’den itibaren bütün Ortadoğu ülkelerinde, petrol şirketlerine devletçe el koyma eğilimi olmuştur). Ayrıca 1973 Arap-İsrail Savaşı da bu krizi hızlandırmıştır.

OPEC: 1960 Ağustos ayında kurulan ve o dönemde üye sayısı 13 olan “Petrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı”dır. ABD’nin zorunlu petrol kotaları koyarak kendi pazarlarına sahip çıkması ve büyük şirketlerin petrol fiyatlarını düşürmesi; üretici ülkelerin OPEC’i kurmalarına yol açmıştır. Bu kuruluş, petrol fiyatlarının belirlenmesi ve üye ülkeler arasındaki sorunların çözümlenmesi gibi amaçları gütmüştür.

OPEC’in Kurucu Üyeleri: Suudi Arabistan, İran, Irak, Kuveyt ve Venezüella’dır.

İlk olarak ham petrol fiyatlarındaki düşüşü durdurmak gayesiyle Venezüella’nın teklifi ile kurulan teşkilatın merkezi, başlangıçta Cenevre iken, 1965’te Viyana’ya taşınmıştır. OPEC’in ilk kararı petrol fiyatlarını arttırmak olmuştur.

OAPEC (Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri Teşkilatı): Arap ülkeleri petrolü siyasi bir araç olarak kullanmak amacıyla bu teşkilatı kurmuşlardır. 1973 yılında Yom Kippur (Ramazan) Savaşı sırasında petrol üreticisi Arap ülkeleri, İsrail yanlısı gördükleri batılı ülkelere yaptıkları petrol ihracatını geçici olarak durdurdular, petrol fiyatlarını 4 dolardan 11 dolara çıkartarak, petrolü siyasi silah olarak kullandılar (1973 Petrol Krizine yol açtılar).

İkinci Petrol Krizi (1979)

Petrolde yaşanan ikinci şok, 1979 İran Devriminden sonra olmuştur. Bu gelişmeden sonra petrol fiyatları yeniden tırmanışa geçmiştir. OPEC’te, bu gelişmelerden sonra fiyatları 3 kat arttırmak zorunda kalmıştır. Bu krizde, batılı ülkelerin ekonomik kaybı 1973 krizinden daha fazla olmuştur. Bunun üzerine bir takım faaliyetlere girişen Batılılar, OPEC’in 1980’den itibaren dünya petrol fiyatlarındaki etkisini azaltmaya çalışmışlardır. Batılı sanayileşmiş ülkeler, başta kömür ve nükleer enerji olmak üzere farklı enerji kaynaklarına yönelmişlerdir. Kendi ülkelerinde petrol arama ve çıkarma çalışmalarına da ağırlık vermişlerdir. Petrol ihtiyaçlarını Meksika, SSCB gibi OPEC dışındaki petrol ihracatçısı ülkelerden karşılamaya başladılar.

İran -Irak Savaşı (1980-1988)

İran -Irak Savaşı (1980-1988)

İran ile Irak arasında 8 yıl süren savaştır. Savaşın asıl nedeni, İran’ın daha önceki antlaşmalarla Irak’a bıraktığı Şattül Arap bölgesini, ABD’nin de desteğiyle geri almak istemesidir.

Şattül Arap: Deniz ve su ulaşımı konusunda yaşanan suyolu sorunudur. Yani Basra körfezi ve Şattül Arap üzerindeki egemenlik mücadelesidir.

1979’a gelindiğinde İran Şahı Rıza Pehlevi devrilerek Şiiliğin savunucusu olan Humeyni iktidara gelmiştir (Bu tarihten sonra ABD, İran’ı desteklemekten vazgeçerek Irak’la yakınlaşmış ve Irak’a her türlü silah yardımını yapmıştır). Bu arada Irak’ta, Baas (diriliş) düşüncesini savunan Saddam da 1979’da iktidara gelmişti.

Saddam Hükümeti de İran’daki Arap bölgesi olan Kuzistan’da karışıklıklar çıkartarak buraya özerklik verilmesini istemiştir (Bu bölgeyi sınırlarına katma politikası izlemiştir). Böylece iki devletin arasındaki ilişkiler daha da gerilmiş, bu durum savaşların başlamasına yol açmıştır.

8 yıl süren savaşlar yaklaşık 1 milyon kişinin ölümüne, 150 milyar dolar hasara, her iki ülkede ağır yıkımlara yol açmıştır. Irak’ın saldırısıyla başlayan savaş, İran’ın direnmesiyle yıpratma savaşına dönüşmüş ve batılı ülkelerin çıkarlarına uygun bir şekilde galibi olmadan sonuçlanmıştır (Taraflar birbirlerine üstünlük sağlayamamışlardır).

Irak ve İran birbirlerinin petrol tesislerine ve gemilerine saldırınca sanayisi için petrole ihtiyaç duyan ABD, Irak’a yaklaşarak savaş boyunca Irak’ı desteklemiştir. Savaşta iki Müslüman ülke ekonomik, siyasi ve sosyal olarak büyük bir yıkım yaşamıştır. Irak’ın, Şattül Arap su yolunda ortak denetim kurma isteği nedeniyle barış görüşmelerinden de bir sonuç alınamamıştır.

Savaşan taraflar ufak kazançlar için ekonomik kaynaklarını tüketmiştir. İki ülkenin petrol tesislerine saldırıları petrol üretimini düşürmüş, petrol fiyatları artmıştır. Oysa savaş sonunda İran-Irak sınırı değişmemiştir. Savaş sonunda İran’da muhalefet tasfiye edilmiş, İslam devrimi tamamen kalıcı hale gelmiştir. Savaş silahları ve araçları bakımından dışa bağımlılığın zararını gören İran, kendi silah sanayisini kurmaya başlamıştır. Irak’ın bu savaş sırasında borç alarak silah satın alması, bu borçları ödemekte zorlanmasına ve 1990’da Kuveyt’e saldırmasına neden olmuştur (Kuveyt’in petrol kuyularını ele geçirmeye çalışmıştır). 1990’da Irak, Kuveyt’e girince ABD ile savaşma ihtimali nedeniyle Irak, İran’dan aldığı toprakları geri vermiştir.

Saddam Hüseyin, 1990’da Kuveyt’in, Irak’a ait petrolü çaldığını, çok üretim yaparak petrol fiyatlarının düşmesine neden olduğunu ve bu durumdan Irak ekonomisinin olumsuz etkilendiğini belirtmiş ve bunlara karşılık Irak’ın, Kuveyt’e borcunun silinmesini istemiştir. Bu istekleri kabul edilmeyince de Kuveyt’e girmiştir. Ancak 28 devlet, Kuveyt’in yanında yer alıp Irak’a savaş açmışlardır. 1991’de Irak, Müttefik Kuvvetlerinin gücü karşısında ateşkese razı olmuştur. Irak’ın, Kuveyt’e saldırması üzerine Türkiye üslerini ABD’ye açmış böylece İncirlik hava üssü’nden Irak’a hava saldırısı düzenlenmiştir. Ayrıca Saddam’ın, Kuveyt’teki askerlerini azaltması için Türkiye, Irak sınırına 8 tümenlik asker yerleştirmiştir. BM’nin, Irak’a ambargo kararı üzerine Türkiye, Kerkük-Yumurtalık boru hattını kapatmıştır.

I. Körfez Savaşı:

1990–91 yıllarında BM adına ABD öncülüğündeki koalisyon güçleri ile Irak arasında yapılan savaştır. Irak Devlet Başkanı Saddam’ın, Kuveyt’i işgali ile savaş başlamıştır. Koalisyon güçleri, Irak’ı yenerek Kuveyt topraklarından çekilmesini sağlamıştır. Fakat bu savaş Arap birliği düşüncesini iyice zayıflatmıştır. Bu savaşın ardından İran’ın bölgedeki etkinliği artmış ve Orta Doğu’daki köktenci akımlar iyice güçlenmiştir (Şii, Sünni ve Kürtler arasında mücadeleler artmıştır).

Irak’ın kuzeyinde meydana gelen otorite boşluğu Türkiye’de terör faaliyetlerine ortam hazırlamıştır.

II. Körfez Savaşı:

ABD, I. Körfez Savaşından itibaren ambargo altında tuttuğu Irak’a, 2003’te II. Körfez Savaşını başlatmıştır. Bu savaş Irak’ta nükleer silah olduğu iddiasıyla başlatıldıysa da bu iddia asılsız çıkmıştır. Savaş sonunda Saddam Hüseyin’in iktidarı sona erdirilmiş ve yakalanan Saddam idam edilmiştir. Çöl Fırtınası olarak bilinen II. Körfez Savaşı ABD Başkanı Bush zamanında yapılmıştır.

11 Eylül 2001’de ABD’nin ikiz kulelerinin vurulmasıyla dünya yeniden bir siyasi kargaşa ortamına girmiştir. ABD’ye yapılan terör saldırılarının ardından ABD, Afganistan’a müdahale etmiştir. ABD bu müdahale ile Afganistan’da Taliban yönetiminin yıkılmasını sağlamıştır.
5/5 (1)

Değerlendirme

Paylaşmak Güzeldir :)
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Hakkında Kpss Özetleri

Herşey Kpss'ye hazırlanırken neden bu çalışmalarımı kalıcı hale getirip başkalarının da faydalanmasını sağlamıyorum diye düşünmemle başladı. Ondan sonra tutabilene aşk olsun. Yazdıkça yazdım. İlerleyen zamanlarda sizlere daha geniş bir içerik sunmaya çalışacağım.Umarım faydalı olur. Hepinize çalışmalarınızda başarılar.

Yorumsuz Geçme :)

2 Yorum - "Yumuşama (Detant) Dönemi – 1"

Bildir
avatar
Cansu
Ziyaretçi
Cansu

Sayenizde tüm eksiklerimi tamamladım. Teşekkürler..

wpDiscuz
x

Buna da çalış mutlaka..

II.Dunya-savasi-featured-image

II. Dünya Savaşı (1939-1945)

Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi dersimize tüm dünyayı derinden etkileyen milyonlarca insanın hayatını kaybettiği  II. Dünya Savaşı konusu ile devam ediyoruz.  Paylaşmak Güzeldir :)